4.Przeciwdziałanie molestowaniu i mobbingowi w branży kreatywnej – rola edukacji i wdrożenia procedur

Wstęp

Jako reżyserka i koordynatorka scen intymnych oraz choreografka współpracujaca ze  szkołami teatralnych, zdarza mi się obserwować osoby przeżywające ataki paniki, aktywacje traumy czy napady lęków. Jako tancerka na własnym ciele doświadczyłam, jak ciągłe przekraczanie granic może wpływać na zdrowie psychiczne. W obliczu najnowszych raportów, publikacji i badań widzę olbrzymią potrzebę wprowadzenia systemowych rozwiązań przeciwdziałającym molestowaniu mobingowy w branży kreatywnej. Kluczem do budowania bezpieczniejszego i bardziej szanującego środowiska pracy jest synergia dwóch elementów: powszechnej edukacji oraz wdrożenia klarownych, skutecznych procedur.

Specyfika branży kreatywnej 

Środowisko twórcze charakteryzuje się kilkoma czynnikami zwiększającymi ryzyko wystąpienia molestowania i mobbingu:

• Projektowy charakter pracy: Częste zmiany zespołów, krótkoterminowe kontrakty i niestabilność zatrudnienia mogą osłabiać poczucie bezpieczeństwa i utrudniać budowanie zaufania.
• Niejasne granice: Presja, praca z emocjami i ciągłe negocjowanie granic oraz często nieformalna atmosfera mogą prowadzić do zacierania granic między sferą zawodową a prywatną.
• Hierarchia i władza: Silna pozycja zespołów reżyserskich, pionów producenckich czy uznanych osób aktorskich może stwarzać zaburzenie równowagi sił, a co za tym idzie, otworzyć przestrzeń do nadużyć.
• Kultura „poświęcenia dla sztuki”: Do teraz panuje szkodliwe przekonanie, że dla dobra projektu można się przekroczyć, co usprawiedliwia zachowania nieakceptowalne w innych branżach.
• Intensywność emocjonalna: Praca wymagająca zaangażowania emocjonalnego może czynić osoby performujące bardziej podatnymi na manipulację i nadużycia.

Fundament zmiany 

Pierwszym i fundamentalnym krokiem w przeciwdziałaniu nadużyciom jest edukacja. Musi ona objąć wszystkie osoby uczestniczące w procesie twórczym – od osób studiujących w szkołach artystycznych, przez osoby techniczne, osoby aktorskie, osoby reżyserujące, aż po osoby producenckie i kadrę zarządzającą. Kluczowe obszary edukacji to:

• Definicje i rozpoznawanie: Jasne zdefiniowanie, czym jest molestowanie (w tym seksualne), mobbing, dyskryminacja, a czym nie są. Umiejętność rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych i niedopuszczalnych zachowań.
• Granice i zgoda: Podkreślanie znaczenia świadomej, dobrowolnej i odwoływalnej zgody nie tylko w kontekście scen intymnych, ale we wszystkich interakcjach zawodowych. Nauka asertywnego stawiania granic. W badaniu „Realizacja scen intymnych na polskich planach filmowych”* zdecydowana większość badanych osób (77%) stwierdziła, że nigdy nie uczestniczyła w przygotowaniu/podpisaniu dokumentu zgody (consent), który określa kontekst, charakter, skalę nagości, styl zabezpieczeń w scenie intymnej. Niemal połowa osób aktorskich (46%) przed podpisaniem kontraktu prawie nigdy nie uzgadnia liczby ani charakteru scen intymnych. 77% osób grających w scenach intymnych nie spotkało się nigdy z dokumentem, który określałby przebieg sceny intymnej. Około 25% badanych osób deklaruje, że nigdy nie uzgadniało z nikim charakteru sceny intymnej. 17% osób zaproponowano rozebranie się w trakcie castingu bez wcześniejszej informacji o tym zadaniu. 68% kobiet i 53% mężczyzn (dane z badania) spotkało się na planie z naciskami, aby rozebrali się bardziej, niż było to wcześniej ustalone.
• Mechanizmy psychologiczne: Zrozumienie dynamiki władzy, manipulacji, syndromu sztokholmskiego w miejscu pracy czy wpływu stresu na postrzeganie sytuacji.
• Konsekwencje prawne i psychologiczne: Uświadomienie skali szkód, jakie niosą za sobą nadużycia – zarówno dla osób ich doświadczających, jak i dla osób je stosujących oraz całego środowiska pracy. Wiele osób, które doświadczyły nadużyć, wskazywało na traumę, depresję, zespół stresu pourazowego i konieczność szukania pomocy psychologicznej po doświadczeniach pracy na planie.
• Rola świadka (Bystander Intervention): Szkolenie w zakresie reagowania na zaobserwowane nieprawidłowości – od bezpośredniej interwencji po zgłoszenie incydentu odpowiednim kanałem.

Wdrożenie Procedur 

Sama edukacja, choć niezbędna, nie wystarczy bez wsparcia systemowego. Konieczne jest wdrożenie i konsekwentne egzekwowanie jasnych procedur. Procedury te powinny obejmować:

• Klarowne kanały zgłaszania: Określenie, do kogo i w jaki sposób można bezpiecznie zgłosić incydent (np. dedykowana osoba ds. etyki, zewnętrzna infolinia, komisja antymobbingowa). Ważne jest zapewnienie poufności i ochrony osoby zgłaszającej przed ewentualnymi represjami. W kalendarium wydarzeń #MeToo w polskim środowisku teatralnym** opisano przypadki powoływania komisji antymobbingowych i antydyskryminacyjnych w szkołach teatralnych oraz zespołów ds. monitorowania i przeciwdziałania przemocy w teatrach.
• Transparentny proces rozpatrywania skarg: Opisanie krok po kroku, jak będzie wyglądało postępowanie wyjaśniające, kto będzie je prowadził, jakie są ramy czasowe i jakie prawa przysługują obu stronom.
• Katalog konsekwencji: Jasne określenie możliwych sankcji wobec osób popełniających nadużycia, adekwatnych do wagi przewinienia – od upomnienia, przez obligatoryjne szkolenia, odsunięcie od projektu, aż po rozwiązanie umowy i zgłoszenie sprawy organom ścigania.
• System wsparcia dla osób dotkniętych nadużyciami: Zapewnienie dostępu do pomocy psychologicznej, prawnej i medycznej.
• Regularne audyty i ewaluacja: Cykliczne sprawdzanie skuteczności procedur i ich dostosowywanie do zmieniających się potrzeb i realiów.

Mikrokosmos dobrych praktyk 

Rola osoby koordynującej sceny intymne koncentruje się na zapewnieniu bezpieczeństwa i poszanowania granic podczas pracy nad scenami intymnymi. Jest to przestrzeń, w której zasady komunikacji, zgody i poszanowania granic obowiązują w całym procesie twórczym. Doświadczenie pokazuje, że tam, gdzie jasno komunikuje się oczekiwania, dba o komfort psychiczny i fizyczny osób aktorskich oraz osób z ekipy, a także stosuje się wypracowane protokoły, ryzyko nadużyć znacząco maleje. Zasady takie jak – transparentność, otwarta komunikacja, poszanowanie granic i praktyki konsensualne – są uniwersalne i powinny stać się standardem na każdym planie i w każdej instytucji kultury.

Planowane Szkolenia 

Mając świadomość tych wyzwań i potencjalnych rozwiązań, w środowisku pojawia się coraz więcej specjalistycznych szkoleń dla osób reprezentujących branżę kreatywną. Celem tych szkoleń nie jest tylko przekazanie wiedzy teoretycznej (definicje, aspekty prawne, psychologiczne), ale przede wszystkim wypracowanie praktycznych umiejętności:

• Prowadzenia warsztatów z zakresu komunikacji, asertywności i stawiania granic.
• Tworzenia i wdrażania skutecznych procedur antymobbingowych i przeciwko molestowaniu, dostosowanych do specyfiki branży.
• Reagowania w sytuacjach kryzysowych.
• Wykorzystania narzędzi i technik pracy osoby koordynującej intymność w szerszym kontekście budowania kultury bezpieczeństwa.

Podsumowanie 

Przeciwdziałanie molestowaniu i mobbingowi w branży kreatywnej wymaga kompleksowego podejścia. Powszechna, dobrze zaprojektowana edukacja buduje świadomość i daje jednostkom narzędzia do ochrony siebie i innych. Jasne, transparentne i konsekwentnie egzekwowane procedury tworzą strukturę bezpieczeństwa i odpowiedzialności. Perspektywa osoby koordynującej intymność pokazuje, jak na mniejszą skalę można z powodzeniem wdrażać zasady szacunku, komunikacji i zgody, które powinny wpływać na całe środowisko pracy.