2. Protokoły bezpieczeństwa w procesach twórczych – 5 filarów pracy z intymnością

Artykuł powstał w ramach stypendium z Krajowego Planu Odbudowy realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca. Sfinansowane przez Unię Europejską Next GenerationEU.

Wprowadzenie:

Sektor kultury w Polsce, podobnie jak na całym świecie, przechodzi głębokie zmiany, zmierzające do ustanowienia bardziej świadomych i etycznych standardów pracy. W ramach tych przemian kluczowe jest zrozumienie, że bezpieczne środowisko pracy nie jest luksusem czy dodatkiem, ale fundamentalnym warunkiem powstawania odpowiedzialnej sztuki. 

W przeszłości protokoły bezpieczeństwa w kulturze bywały traktowane marginalnie lub wprowadzane w sposób doraźny. Dziś, w dobie rosnącej świadomości społecznej i etycznej, stają się one niezbędnym elementem profesjonalizmu, szczególnie podczas pracy nad materiałami o wysokim stopniu wrażliwości. Obejmują one nie tylko sceny wymagające pracy z intymnością, intensywnym kontaktem fizycznym czy nagości ale także te dotyczące przemocy, traumy, silnych emocji czy sytuacji wymagających od uczestniczących osób szczególnej ekspozycji i zaufania.

Odpowiedzialność za stworzenie i utrzymanie bezpiecznego środowiska pracy spoczywa na wszystkich zaangażowanych stronach – osobach performujących, technicznych, produkcyjnych i reżyserskich – a nie wyłącznie na wyspecjalizowanych koordynatorach_kach intymności czy działach produkcji. Jest to wspólne zadanie, budujące kulturę wzajemnego szacunku i zaufania.

Dlaczego protokoły bezpieczeństwa są ważne?

Praca twórcza często wymaga eksplorowania i negocjowania granic.  Bez jasno określonych ram czy zasad, proces ten może nieść ze sobą poważne ryzyko:

• Konsekwencje psychologiczne: Brak wsparcia i jasnych procedur może prowadzić do wypalenia zawodowego, chronicznego stresu, retraumatyzacji, wzmożonego lęku, a w dłuższej perspektywie do poważnych problemów ze zdrowiem psychicznym wśród osób twórczych i współpracujących.
• Ryzyko fizyczne: Dotyczy to nie tylko oczywistych scen kaskaderskich czy walki. Brak precyzji w scenach może prowadzić do kontuzji. Przemęczenie wynikające z nieprzestrzegania norm czasu pracy zwiększa ryzyko błędów i wypadków.
• Problem etyczne i prawne: Brak jasnych granic i mechanizmów reagowania stwarza podatny grunt dla nadużyć, molestowania czy innych form przekraczania granic. Może to skutkować poważnymi konfliktami w zespole, kryzysami wizerunkowymi dla instytucji lub projektu, a także daleko idącymi konsekwencjami prawnymi.
• Blokada twórcza: Brak poczucia bezpieczeństwa i zaufania w zespole hamuje swobodę twórczą, uniemożliwiając pełne zaangażowanie osób w proces kreacji.

Wdrożenie protokołów bezpieczeństwa jest zatem strategiczną inwestycją w osoby – w ich dobrostan, zdrowie i możliwość pełnego wykorzystania potencjału twórczego. Jest to budowanie etycznych fundamentów i tworzenie warunków dla procesu twórczego.

Pięć filarów pracy z intymnością i bezpieczeństwa

Chociaż zasady te są zdefiniowane z myślą o scenach intymnych, wiele z nich może i powinno być stosowanych szerzej, wykraczając poza pracę nad intymnością, aby przyczynić się do budowania kultury opartej na współpracy i świadomej zgodzie.

Te filary to:

• Kontekst (Context): Odnosi się do wspólnej analizy okoliczności zarówno dla całego dzieła, jak i dla konkretnej sceny lub produkcji jako całości. Kontekst obejmuje zrozumienie stylu, gatunku, specyfiki medium oraz celów artystycznych i narracyjnych sceny. Każda produkcja czy scena będzie wymagała nieco innego podejścia, a kontekst pozwala nazwać, omówić i zrozumieć przez wszystkich zaangażowanych unikalne cechy każdej sytuacji, stanowiąc dobry punkt wyjścia do planowania.
• Zgoda (Consent): Zgoda to dobrowolnie i świadomie wyrażone porozumienie między dwiema stronami na udział w określonym, wcześniej ustalonym działaniu. Zgoda może istnieć tylko wtedy, gdy jest dobrowolna i pozwala wszystkim stronom na zmianę zdania w dowolnym momencie przed lub w trakcie realizacji, bez negatywnych konsekwencji. 
• Komunikacja (Communication): Komunikacja powinna być klarowna i swobodna podczas procesu twórczego, ma na celu zadbanie o to aby każda osoba rozumiała, czego się od niej oczekuje. Jasna i ciągła komunikacja, używająca włączającego języka, daje każdej osobie w zespole możliwość świadomego i pewnego wyrażenia zgody zarówno na opowiadaną historię, jak i na działania, w które jest zaangażowana. Obejmuje ona również ustanowienie jasnych kanałów zgłaszania obaw.
• Choreografia (Choreography): Choreografia jest mapą fizycznych ruchów i stanów emocjonalnych. To ramy, w których osoby aktorskie/performujące mogą bezpiecznie i skutecznie pracować fizycznie i emocjonalnie ze sobą nawzajem. Improwizacja bez jasno określonych reguł w scenach zawierających intymność jest niedopuszczalna. Choreografia intymności jest z założenia adaptowalna, aby dopasować się do potrzeb opowiadanej historii. Może być hiper-konkretna lub tworzyć szersze ramy dla eksploracji impulsów w sposób oparty na zgodzie.
• Zamknięcie (Closure): Zamknięcie to rytuał lub praktyka mająca na celu zawieranie, przetwarzanie i kategoryzowanie uczuć i doświadczeń, które pojawiają się podczas procesu. Budowanie praktyk otwierania i zamykania (check-in/check-out) pomaga osobom praktykującym bezpieczniej badać wyobrażone scenariusze bez doświadczania negatywnych skutków w ich codziennym życiu.

Podsumowanie: Budowanie Kultury Troski

Protokoły bezpieczeństwa są najskuteczniejsze, gdy stają się częścią kultury organizacyjnej i są wspólnym celem wszystkich zaangażowanych w produkcję. Ich wdrażanie nie powinno być biurokratycznym obciążeniem, lecz świadomym i etycznym działaniem, które buduje zdrowe, pełne szacunku i kreatywności środowisko pracy w sektorze kultury. To proces wymagający zaangażowania, edukacji i gotowości do zmiany myślenia wszystkich stron.

W tym procesie cennym wsparciem są Koordynatorki/Koordynatorzy Intymności i inne wyspecjalizowane profesjonalistki/profesjonaliści, oferujący swoją wiedzę i narzędzia. Jednak fundamentem pozostaje wspólna odpowiedzialność i kultura oparta na szczerej komunikacji, wzajemnym szacunku i świadomej, entuzjastycznej zgodzie.

Inwestując w bezpieczeństwo psychofizyczne i emocjonalne wszystkich uczestniczących osób w procesie twórczym, inwestujemy nie tylko w ich dobrostan, ale także w jakość powstającej sztuki i w przyszłość całej polskiej branży kultury.